(Bandar Seri Begawan, 17hb) Menteri Kesihatan Brunei, Dato Seri Setia Dr Hj Mohd Isham dalam ucapan di Parlimen menyatakan, selaras dengan titah khas Kebawah Duli Yang Maha Mulia semasa bulan Ramadan tahun ini yang menekankan kepentingan kesihatan rakyat, usaha mengekalkan sistem kesihatan negara adalah mandat daripada rakyat dan keperluan asas bagi memastikan perkhidmatan awam sentiasa diperkukuhkan serta kebajikan rakyat terus terjamin. Usaha ini juga sejajar dengan Wawasan Brunei 2035.
Beliau berkata, tema Kementerian Kesihatan bagi tahun kewangan 2026/2027 ialah "Sistem Penjagaan Kesihatan yang Lestari". Fokus utamanya adalah penggunaan sumber awam secara berhemah, penetapan keutamaan yang jelas, pengukuhan keupayaan tempatan, pengurangan pembaziran, dan pada masa yang sama memastikan rakyat terus mendapat rawatan yang berkualiti, selamat serta mudah diakses.
"Bagi tahun kewangan 2026/2027, peruntukan kepada Kementerian Kesihatan adalah sebanyak BND 646,014,050."
Beliau berkata, seperti sistem kesihatan negara lain di dunia, tekanan kos terhadap sektor kesihatan akan terus meningkat dan memerlukan pengurusan yang lebih berhati-hati, cermat serta berpandangan ke hadapan. Kos ubat, bahan habis pakai, teknologi dan peralatan perubatan terus meningkat dan berubah mengikut perkembangan semasa.
"Keperluan penyelenggaraan fasiliti semakin meningkat. Dalam masa yang sama, dengan peningkatan warga emas dan penyakit tidak berjangkit, rawatan semakin kompleks dan memerlukan kepakaran khusus."
Beliau menyatakan, perbelanjaan kesihatan Brunei hanya mewakili 0.2% daripada KDNK, jauh lebih rendah berbanding negara jiran sekitar 0.4% hingga 4%. Dalam situasi ini, pengurusan kewangan yang berhemah, penetapan keutamaan yang jelas dan penggunaan sumber yang optimum adalah sangat penting untuk memastikan sistem kesihatan negara terus berfungsi dengan berkesan. Perkhidmatan yang selamat, berkualiti dan cekap membolehkan kecekapan dan kecemerlangan berjalan seiring.
Beliau berkata, pelaburan strategik dalam kesihatan awam, walaupun peratus perbelanjaan kecil, tetap dapat membawa impak besar terhadap kesejahteraan rakyat. Ini terbukti apabila jangka hayat rakyat meningkat dari 77.7 tahun pada 2019 kepada 79.1 tahun pada 2024, sejajar dengan matlamat Wawasan Negara 2035 untuk mencapai jangka hayat purata 82 tahun.
Beliau berkata, Kementerian Kesihatan akan terus memikul tanggungjawab memastikan semua rakyat dan penduduk negara menikmati perkhidmatan penjagaan kesihatan yang menyeluruh. Ini termasuk penjagaan kesihatan primer, rawatan pakar, perkhidmatan kecemasan, perubatan, diagnostik, khidmat makmal, kawalan penyakit berjangkit, pengurusan penyakit tidak berjangkit, sokongan kesihatan mental, rawatan peringkat tertiari serta kesiapsiagaan kecemasan termasuk penularan penyakit.
"Rawatan di luar negara adalah salah satu komponen yang memberikan tekanan besar dalam bajet Kementerian Kesihatan. Bagi tahun kewangan 2026/2027, sejumlah BND 159,500,000 telah diperuntukkan untuk bayaran rawatan pesakit yang dirujuk ke luar negara serta institusi tertentu seperti Pusat Pakar JPMC dan Pusat Jantung GJPMC. Peruntukan ini menunjukkan komitmen kerajaan untuk memastikan rakyat dapat terus menikmati rawatan yang diperlukan, termasuk rawatan pakar yang masih belum tersedia sepenuhnya dalam negara pada masa ini. Namun, kos rawatan pakar dan beberapa jenis ubat kekal tinggi, sebahagiannya kerana bilangan pembekal bahan habis pakai dan rawatan tersebut adalah terhad."
"Dalam hal ini, selain berbincang dengan negara jiran mengenai memorandum persefahaman, kami juga sedang berunding dengan Kementerian Kewangan dan Ekonomi, Kementerian Kesihatan dan Universiti Brunei Darussalam. Langkah ini amat penting untuk mengurangkan tekanan kos sekali gus meringankan beban rakyat. Penting untuk diingat, keupayaan rawatan tertiari negara mesti terus diperkuat. Setiap bidang kepakaran yang berjaya dibangunkan dalam negara akan membantu mengurangkan kebergantungan kepada rawatan di luar negara, secara langsung meningkatkan keupayaan sistem kesihatan dan membolehkan lebih banyak rawatan disediakan dalam negara, serta mengurangkan tekanan kos dan memudahkan pesakit dan keluarga mereka. Untuk memperkukuh kelestarian kewangan, Kementerian Kesihatan juga telah mengemaskini skim pembayaran perkhidmatan kesihatan bagi memastikan pengurusan subsidi awam lebih telus dan sejajar dengan pembangunan perubatan dan kemajuan teknologi, dan pada masa yang sama bersifat adil, tepat dan optimum."
Beliau juga menyentuh isu sumber manusia kesihatan. Tanpa tenaga kerja kesihatan yang mencukupi dan terlatih, tiada sistem kesihatan yang kukuh.
Sehingga kini, jumlah doktor di bawah Kementerian Kesihatan ialah 845 orang, di mana 55% adalah warga tempatan; jumlah jururawat ialah 2,816 orang, 94% daripadanya adalah warga tempatan; selain itu, terdapat 460 orang Profesional Kesihatan Bersekutu (AHP) yang berkhidmat dalam pelbagai bidang dan merupakan antara tunjang utama sistem penjagaan kesihatan, semuanya juga adalah warga tempatan. Pada masa ini, Brunei mempunyai kira-kira 1.9 orang doktor dan 6.1 orang jururawat bagi setiap seribu penduduk.
Secara perbandingan global (menurut data WHO), setiap seribu penduduk dunia dianggar mempunyai satu per sepuluh doktor dan 36 hingga 39 jururawat.
Beliau mengatakan, usaha menambah bilangan tenaga kerja kesihatan masih menjadi keutamaan, dengan Kementerian Kesihatan bekerjasama bersama kementerian dan institusi berkaitan untuk menggalakkan pelajar menyertai kerjaya kesihatan. Bagaimanapun, usaha ini tidak boleh hanya bergantung kepada pengambilan, tetapi juga merangkumi pembangunan kemahiran profesional, latihan berterusan, peningkatan keupayaan, laluan kerjaya dan penempatan tenaga kerja yang optimum.
Pada masa sama, penempatan dan pengisian jawatan juga menghadapi cabaran.
Beliau berkata, isu pakar perubatan masih perlu diberi perhatian serius, khususnya selepas peletakan jawatan pakar tertentu. Walaupun Jawatankuasa Pengambilan telah ditubuhkan, memandangkan persaingan pasaran yang semakin sengit, jumlah permohonan yang diterima kekal terhad. Ini menunjukkan pembinaan tenaga kerja kesihatan masih merupakan cabaran utama dan memerlukan tindakan berterusan. Dalam jangka masa panjang, pelaburan dalam latihan dan kepakaran adalah penting untuk meningkatkan kemahiran dan mengurangkan kebergantungan kepada sumber luar. Sebanyak 168 orang profesional kesihatan (termasuk doktor, profesional kesihatan bersekutu dan jururawat) telah mendapat tajaan program ini bagi tempoh 2020 hingga 2025 di pelbagai peringkat latihan dalam dan luar negara, dengan 10 orang doktor telah menamatkan latihan lanjutan dalam bidang kepakaran berbeza.
Bagi tahun kewangan 2026/2027, sebanyak BND 1.1 juta telah diluluskan untuk pembangunan sumber manusia dalam sektor kesihatan.
Selain sumber manusia, penggunaan sumber akan terus dipertingkatkan melalui perolehan strategik dan pembelian secara berpusat bagi ubat-ubatan, bahan habis pakai, peralatan perubatan dan peralatan khusus.
Beliau berkata, pengurusan perolehan yang lebih teratur akan membantu mengawal pembaziran, mengurangkan pembelian berulang dan memperbaiki rancangan bekalan kerana setiap dolar yang dibelanjakan mesti membawa nilai maksimum kepada negara.
Beliau juga menegaskan bahawa hanya memberi tumpuan kepada rawatan semata-mata adalah tidak mencukupi. Pencegahan mesti diberi keutamaan, termasuk imunisasi, promosi kesihatan dan pengesanan awal melalui saringan penyakit. Program saringan kebangsaan adalah antara pelaburan paling penting untuk meringankan beban penyakit dan kos rawatan pada masa hadapan. Lebih awal penyakit dikesan, lebih awal intervensi boleh dilakukan. Langkah ini bukan sahaja membawa keberkesanan rawatan, malah dapat mengelakkan komplikasi dan kos tinggi akibat komplikasi.
Kementerian Kesihatan telah memperuntukkan lebih BND 4 juta bagi program promosi kesihatan dan pencegahan penyakit tidak berjangkit, di mana 63% daripadanya bagi promosi kesihatan dan 37% bagi pencegahan penyakit tidak berjangkit termasuk pelaksanaan program saringan. Saringan retinopati diabetes adalah antara projek saringan yang terus diperkukuh. Sejak dilaksanakan pada 2024, seramai 25,999 individu telah menjalani saringan, di mana 2,731 kes dikesan memerlukan rujukan lanjutan. Ini bermakna kira-kira 1 daripada setiap 10 peserta memerlukan rawatan bagi menyelamatkan penglihatan dan mencegah kebutaan. Teknologi kecerdasan buatan (AI) ini membantu mengesan pesakit diabetes berisiko tinggi agar rawatan dapat dilakukan pada peringkat awal.
Program saringan ini bukan sahaja meningkatkan kadar liputan saringan oftalmologi, malah membantu mengurangkan risiko kebutaan boleh dicegah dalam kalangan pesakit diabetes di negara ini. Sehingga November 2025, seramai 10,750 wanita telah menjalani saringan HPV, di mana 7.9% didapati dijangkiti HPV berisiko tinggi. Secara keseluruhan, kadar saringan turut mencatatkan peningkatan ketara. Pada 2024 dan 2025, bilangan wanita yang menjalani saringan meningkat sebanyak 56.8%. Sementara itu, bagi saringan kanser payudara, dari November 2019 hingga November 2025, seramai 13,061 wanita menjalani saringan. Jumlah wanita yang disaring meningkat sebanyak 75%, daripada 1,512 wanita pada 2022 kepada 2,640 wanita pada 2025.
Selain itu, dari 2019 hingga 2025, sejumlah 2,801 individu menjalani saringan risiko kardiovaskular. Dari sudut saringan, jumlah individu meningkat 85%, iaitu mereka yang menjalani saringan pada 2025 adalah 556 orang berbanding hanya 300 orang pada 2022.
Pada masa sama, dari 2019 hingga 2025, sebanyak 1,480 orang menjalani saringan. Sebanyak 1,485 orang telah menjalani saringan kanser kolorektal. Ini menunjukkan bilangan saringan meningkat 119% daripada 234 orang pada 2022 kepada 513 orang pada 2025.
Beliau berkata, tema Kementerian Kesihatan bagi tahun kewangan 2026/2027 ialah "Sistem Penjagaan Kesihatan yang Lestari". Fokus utamanya adalah penggunaan sumber awam secara berhemah, penetapan keutamaan yang jelas, pengukuhan keupayaan tempatan, pengurangan pembaziran, dan pada masa yang sama memastikan rakyat terus mendapat rawatan yang berkualiti, selamat serta mudah diakses.
"Bagi tahun kewangan 2026/2027, peruntukan kepada Kementerian Kesihatan adalah sebanyak BND 646,014,050."
Beliau berkata, seperti sistem kesihatan negara lain di dunia, tekanan kos terhadap sektor kesihatan akan terus meningkat dan memerlukan pengurusan yang lebih berhati-hati, cermat serta berpandangan ke hadapan. Kos ubat, bahan habis pakai, teknologi dan peralatan perubatan terus meningkat dan berubah mengikut perkembangan semasa.
"Keperluan penyelenggaraan fasiliti semakin meningkat. Dalam masa yang sama, dengan peningkatan warga emas dan penyakit tidak berjangkit, rawatan semakin kompleks dan memerlukan kepakaran khusus."
Beliau menyatakan, perbelanjaan kesihatan Brunei hanya mewakili 0.2% daripada KDNK, jauh lebih rendah berbanding negara jiran sekitar 0.4% hingga 4%. Dalam situasi ini, pengurusan kewangan yang berhemah, penetapan keutamaan yang jelas dan penggunaan sumber yang optimum adalah sangat penting untuk memastikan sistem kesihatan negara terus berfungsi dengan berkesan. Perkhidmatan yang selamat, berkualiti dan cekap membolehkan kecekapan dan kecemerlangan berjalan seiring.
Beliau berkata, pelaburan strategik dalam kesihatan awam, walaupun peratus perbelanjaan kecil, tetap dapat membawa impak besar terhadap kesejahteraan rakyat. Ini terbukti apabila jangka hayat rakyat meningkat dari 77.7 tahun pada 2019 kepada 79.1 tahun pada 2024, sejajar dengan matlamat Wawasan Negara 2035 untuk mencapai jangka hayat purata 82 tahun.
Beliau berkata, Kementerian Kesihatan akan terus memikul tanggungjawab memastikan semua rakyat dan penduduk negara menikmati perkhidmatan penjagaan kesihatan yang menyeluruh. Ini termasuk penjagaan kesihatan primer, rawatan pakar, perkhidmatan kecemasan, perubatan, diagnostik, khidmat makmal, kawalan penyakit berjangkit, pengurusan penyakit tidak berjangkit, sokongan kesihatan mental, rawatan peringkat tertiari serta kesiapsiagaan kecemasan termasuk penularan penyakit.
"Rawatan di luar negara adalah salah satu komponen yang memberikan tekanan besar dalam bajet Kementerian Kesihatan. Bagi tahun kewangan 2026/2027, sejumlah BND 159,500,000 telah diperuntukkan untuk bayaran rawatan pesakit yang dirujuk ke luar negara serta institusi tertentu seperti Pusat Pakar JPMC dan Pusat Jantung GJPMC. Peruntukan ini menunjukkan komitmen kerajaan untuk memastikan rakyat dapat terus menikmati rawatan yang diperlukan, termasuk rawatan pakar yang masih belum tersedia sepenuhnya dalam negara pada masa ini. Namun, kos rawatan pakar dan beberapa jenis ubat kekal tinggi, sebahagiannya kerana bilangan pembekal bahan habis pakai dan rawatan tersebut adalah terhad."
"Dalam hal ini, selain berbincang dengan negara jiran mengenai memorandum persefahaman, kami juga sedang berunding dengan Kementerian Kewangan dan Ekonomi, Kementerian Kesihatan dan Universiti Brunei Darussalam. Langkah ini amat penting untuk mengurangkan tekanan kos sekali gus meringankan beban rakyat. Penting untuk diingat, keupayaan rawatan tertiari negara mesti terus diperkuat. Setiap bidang kepakaran yang berjaya dibangunkan dalam negara akan membantu mengurangkan kebergantungan kepada rawatan di luar negara, secara langsung meningkatkan keupayaan sistem kesihatan dan membolehkan lebih banyak rawatan disediakan dalam negara, serta mengurangkan tekanan kos dan memudahkan pesakit dan keluarga mereka. Untuk memperkukuh kelestarian kewangan, Kementerian Kesihatan juga telah mengemaskini skim pembayaran perkhidmatan kesihatan bagi memastikan pengurusan subsidi awam lebih telus dan sejajar dengan pembangunan perubatan dan kemajuan teknologi, dan pada masa yang sama bersifat adil, tepat dan optimum."
Beliau juga menyentuh isu sumber manusia kesihatan. Tanpa tenaga kerja kesihatan yang mencukupi dan terlatih, tiada sistem kesihatan yang kukuh.
Sehingga kini, jumlah doktor di bawah Kementerian Kesihatan ialah 845 orang, di mana 55% adalah warga tempatan; jumlah jururawat ialah 2,816 orang, 94% daripadanya adalah warga tempatan; selain itu, terdapat 460 orang Profesional Kesihatan Bersekutu (AHP) yang berkhidmat dalam pelbagai bidang dan merupakan antara tunjang utama sistem penjagaan kesihatan, semuanya juga adalah warga tempatan. Pada masa ini, Brunei mempunyai kira-kira 1.9 orang doktor dan 6.1 orang jururawat bagi setiap seribu penduduk.
Secara perbandingan global (menurut data WHO), setiap seribu penduduk dunia dianggar mempunyai satu per sepuluh doktor dan 36 hingga 39 jururawat.
Beliau mengatakan, usaha menambah bilangan tenaga kerja kesihatan masih menjadi keutamaan, dengan Kementerian Kesihatan bekerjasama bersama kementerian dan institusi berkaitan untuk menggalakkan pelajar menyertai kerjaya kesihatan. Bagaimanapun, usaha ini tidak boleh hanya bergantung kepada pengambilan, tetapi juga merangkumi pembangunan kemahiran profesional, latihan berterusan, peningkatan keupayaan, laluan kerjaya dan penempatan tenaga kerja yang optimum.
Pada masa sama, penempatan dan pengisian jawatan juga menghadapi cabaran.
Beliau berkata, isu pakar perubatan masih perlu diberi perhatian serius, khususnya selepas peletakan jawatan pakar tertentu. Walaupun Jawatankuasa Pengambilan telah ditubuhkan, memandangkan persaingan pasaran yang semakin sengit, jumlah permohonan yang diterima kekal terhad. Ini menunjukkan pembinaan tenaga kerja kesihatan masih merupakan cabaran utama dan memerlukan tindakan berterusan. Dalam jangka masa panjang, pelaburan dalam latihan dan kepakaran adalah penting untuk meningkatkan kemahiran dan mengurangkan kebergantungan kepada sumber luar. Sebanyak 168 orang profesional kesihatan (termasuk doktor, profesional kesihatan bersekutu dan jururawat) telah mendapat tajaan program ini bagi tempoh 2020 hingga 2025 di pelbagai peringkat latihan dalam dan luar negara, dengan 10 orang doktor telah menamatkan latihan lanjutan dalam bidang kepakaran berbeza.
Bagi tahun kewangan 2026/2027, sebanyak BND 1.1 juta telah diluluskan untuk pembangunan sumber manusia dalam sektor kesihatan.
Selain sumber manusia, penggunaan sumber akan terus dipertingkatkan melalui perolehan strategik dan pembelian secara berpusat bagi ubat-ubatan, bahan habis pakai, peralatan perubatan dan peralatan khusus.
Beliau berkata, pengurusan perolehan yang lebih teratur akan membantu mengawal pembaziran, mengurangkan pembelian berulang dan memperbaiki rancangan bekalan kerana setiap dolar yang dibelanjakan mesti membawa nilai maksimum kepada negara.
Beliau juga menegaskan bahawa hanya memberi tumpuan kepada rawatan semata-mata adalah tidak mencukupi. Pencegahan mesti diberi keutamaan, termasuk imunisasi, promosi kesihatan dan pengesanan awal melalui saringan penyakit. Program saringan kebangsaan adalah antara pelaburan paling penting untuk meringankan beban penyakit dan kos rawatan pada masa hadapan. Lebih awal penyakit dikesan, lebih awal intervensi boleh dilakukan. Langkah ini bukan sahaja membawa keberkesanan rawatan, malah dapat mengelakkan komplikasi dan kos tinggi akibat komplikasi.
Kementerian Kesihatan telah memperuntukkan lebih BND 4 juta bagi program promosi kesihatan dan pencegahan penyakit tidak berjangkit, di mana 63% daripadanya bagi promosi kesihatan dan 37% bagi pencegahan penyakit tidak berjangkit termasuk pelaksanaan program saringan. Saringan retinopati diabetes adalah antara projek saringan yang terus diperkukuh. Sejak dilaksanakan pada 2024, seramai 25,999 individu telah menjalani saringan, di mana 2,731 kes dikesan memerlukan rujukan lanjutan. Ini bermakna kira-kira 1 daripada setiap 10 peserta memerlukan rawatan bagi menyelamatkan penglihatan dan mencegah kebutaan. Teknologi kecerdasan buatan (AI) ini membantu mengesan pesakit diabetes berisiko tinggi agar rawatan dapat dilakukan pada peringkat awal.
Program saringan ini bukan sahaja meningkatkan kadar liputan saringan oftalmologi, malah membantu mengurangkan risiko kebutaan boleh dicegah dalam kalangan pesakit diabetes di negara ini. Sehingga November 2025, seramai 10,750 wanita telah menjalani saringan HPV, di mana 7.9% didapati dijangkiti HPV berisiko tinggi. Secara keseluruhan, kadar saringan turut mencatatkan peningkatan ketara. Pada 2024 dan 2025, bilangan wanita yang menjalani saringan meningkat sebanyak 56.8%. Sementara itu, bagi saringan kanser payudara, dari November 2019 hingga November 2025, seramai 13,061 wanita menjalani saringan. Jumlah wanita yang disaring meningkat sebanyak 75%, daripada 1,512 wanita pada 2022 kepada 2,640 wanita pada 2025.
Selain itu, dari 2019 hingga 2025, sejumlah 2,801 individu menjalani saringan risiko kardiovaskular. Dari sudut saringan, jumlah individu meningkat 85%, iaitu mereka yang menjalani saringan pada 2025 adalah 556 orang berbanding hanya 300 orang pada 2022.
Pada masa sama, dari 2019 hingga 2025, sebanyak 1,480 orang menjalani saringan. Sebanyak 1,485 orang telah menjalani saringan kanser kolorektal. Ini menunjukkan bilangan saringan meningkat 119% daripada 234 orang pada 2022 kepada 513 orang pada 2025.