(Kuala Lumpur, 19hb) Malaysia telah membuat pindaan besar terhadap Akta Persaingan, memberi kuasa yang lebih besar kepada badan pengawal selia untuk menyiasat kelakuan anti-persaingan, mencegah amalan perniagaan yang merugikan serta menggalakkan syarikat untuk bekerjasama lebih awal dalam siasatan. Namun, disebabkan masih belum wujudnya sistem kawalan penggabungan (Merger Control), rangka kerja pengawalseliaan persaingan negara masih mempunyai kekurangan yang besar.
Pada 7 Julai, Dewan Rakyat telah meluluskan "Akta Persaingan (Pindaan) 2026" dan "Akta Suruhanjaya Persaingan (Pindaan) 2026", iaitu merupakan pembaharuan terbesar sejak Akta Persaingan mula berkuat kuasa pada tahun 2010.
Rang undang-undang berkenaan masih perlu mendapat kelulusan Dewan Negara dan perkenan Yang di-Pertuan Agong sebelum dilaksanakan. Setelah dikuatkuasakan, ia akan memperkukuh kuasa penguatkuasaan Suruhanjaya Persaingan Malaysia (MyCC) secara besar-besaran, dan bermaksud syarikat-syarikat perlu memikul tanggungjawab pematuhan yang lebih tinggi.
Bagi syarikat, ini bermakna urusan perniagaan, amalan industri, serta hubungan dengan pesaing, pembekal dan pengedar akan tertakluk kepada pengawasan yang lebih ketat.
Dr Ridoan Karim, Pensyarah Kanan Jabatan Undang-Undang Perniagaan dan Percukaian, Sekolah Perniagaan Universiti Monash Malaysia ketika ditemubual oleh "BusinessToday" berkata: "Peraturan persaingan yang adil kini lebih ketat, sementara pengadil (badan pengawal selia) turut mempunyai kuasa penguatkuasaan yang lebih besar."
Skop Penguatkuasaan Diperluaskan, Kuasa Pengawasan Diperkukuh
Dr Ridoan menegaskan, salah satu perubahan paling penting kali ini ialah skop undang-undang yang diperluaskan daripada "aktiviti komersial" (commercial activity) kepada "aktiviti komersial atau ekonomi" (commercial or economic activity).
Walaupun perubahan ini sekadar pada frasa, namun definisi yang lebih luas bermakna persatuan industri, sebahagian organisasi bukan untung serta aktiviti lain yang mempunyai impak ekonomi signifikan kini boleh berada di bawah pengawasan Suruhanjaya Persaingan.
Selepas pindaan, badan pengawal selia juga tidak perlu lagi membezakan sama ada perjanjian anti-persaingan itu adalah perjanjian mendatar (antara pesaing) atau menegak (contohnya antara pembekal dan pengedar).
Pada masa akan datang, selagi sesuatu perjanjian secara serius menghalang, mengehad atau memesongkan persaingan di pasaran, ia boleh melanggar undang-undang.
Selain itu, Suruhanjaya Persaingan juga akan mendapat hak yang lebih luas untuk mendapatkan maklumat, termasuk meminta data daripada jabatan kerajaan dan badan berkanun.
Lembaga juga boleh mengeluarkan surat amaran selepas siasatan awal, serta melaksanakan langkah sementara sepanjang tempoh siasatan, misalnya mengarahkan syarikat menghentikan transaksi atau memberhentikan tindakan yang boleh menjejaskan persaingan.
Ini bermakna badan pengawal selia dapat campur tangan lebih awal sebelum kelakuan anti-persaingan menjejaskan pengguna atau syarikat lain dalam jangka panjang.
Penyelesaian Awal Boleh Kurangkan Denda
Undang-undang baharu memperkenalkan mekanisme penyelesaian, di mana syarikat yang mengakui kesalahan boleh mendapat potongan denda sehingga 40%.
Potongan ini juga boleh digabungkan dengan Program Kelonggaran sedia ada (Leniency Programme). Di bawah sistem sedia ada, peserta yang pertama mendedahkan kelakuan kartel layak mendapat potongan denda sehingga 100%.
Namun, pihak utama yang mengatur kartel serta memaksa syarikat lain turut serta akan menerima kadar potongan yang lebih rendah.
Dr Ridoan berpendapat, mekanisme ini selari dengan realiti perniagaan, dapat mengurangkan kos guaman, gangguan pengurusan serta risiko reputasi jangka panjang syarikat.
Oleh kerana siasatan persaingan biasanya mengambil masa dan kos yang tinggi, mekanisme penyelesaian yang formal membantu mempercepatkan penyelesaian kes sambil menggalakkan syarikat yang melanggar untuk memberi kerjasama.
Selain itu, identiti pelapor akan lebih dilindungi, malah mungkin menerima ganjaran kewangan, manakala peraturan kerahsiaan turut diperkukuh.
Mahkamah Tinggi Jadi Saluran Rayuan Baharu
Selepas pindaan, syarikat yang tidak berpuas hati dengan keputusan Tribunal Rayuan Persaingan boleh membuat rayuan tentang isu perundangan atau jumlah denda ke Mahkamah Tinggi.
Sebelum ini, keputusan tribunal adalah muktamad.
Dr Ridoan berpandangan, penambahan pengawasan kehakiman akan membantu mewujudkan preseden undang-undang persaingan yang lebih mantap dan boleh diramal, supaya syarikat jelas bagaimana undang-undang ditafsir dan dikuatkuasakan.
Beliau turut menekankan, penguatkuasaan persaingan yang lebih ketat bukan bermakna merugikan syarikat.
Sebenarnya, kartel, penyelewengan tender (Bid Rigging) serta penyalahgunaan kuasa pasaran merugikan syarikat yang beretika, manakala syarikat kurang berkecekapan boleh mengambil untung dengan berpakat menetapkan harga atau membahagi pasaran.
Oleh itu, badan pengawal selia yang berwibawa membantu mewujudkan persekitaran perniagaan yang lebih adil dan inovatif serta mengurangkan kenaikan harga pengguna.
Perbuatan anti-persaingan akan terus memberi kesan kepada harga barangan keperluan seperti makanan, pengangkutan dan perkhidmatan, maka langkah penguatkuasaan juga langkah penting untuk menurunkan kos sara hidup.
Kawalan Penggabungan Masih Tiada
Walaupun undang-undang baharu memperluaskan kuasa penguatkuasaan, kawalan penggabungan secara nasional masih belum dilaksanakan. Dr Ridoan berpendapat, ini adalah kekurangan terbesar pindaan kali ini.
Pada masa ini, Malaysia belum mempunyai sistem seragam secara nasional untuk mewajibkan syarikat melapor kepada Suruhanjaya Persaingan sebelum urus niaga penggabungan yang boleh menjejaskan persaingan ketara di pasaran dilaksanakan.
Kini hanya beberapa industri seperti penerbangan dan komunikasi mempunyai sistem pengawasan penggabungan khusus.
Ini bermakna, sesuatu pengambilalihan yang cukup untuk membentuk atau mengukuhkan kedudukan monopoli pasaran, boleh lengkap tanpa pemeriksaan persaingan.
Dr Ridoan menggambarkan: “Membanteras kartel dan penyalahgunaan kuasa pasaran seperti menangkap pencuri selepas kecurian berlaku; manakala kawalan penggabungan adalah seperti memasang kunci di pintu.”
Sebenarnya, sejak rundingan awam pada April 2022, Suruhanjaya Persaingan telah mencadangkan sistem kawalan penggabungan lengkap merangkumi: pelaporan wajib jika memenuhi ambang tertentu, larangan penggabungan yang menjejaskan persaingan serius, transaksi tidak boleh diselesaikan sebelum diluluskan, tempoh kajian selama 120 hari, dan penalti maksimum sebanyak 10% daripada perolehan global syarikat.
Dr Ridoan menjelaskan, Akta 2026 bukan menangguhkan pelaksanaan, sebaliknya satu sistem yang telah direka siap "disimpan di rak".
Pada masa ini, Singapura, Australia, Jepun, EU, UK dan negara ASEAN seperti Indonesia, Filipina, Thailand serta Vietnam telah pun mempunyai sistem pengawasan penggabungan.
Tanpa kawalan penggabungan, syarikat lebih mudah membeli pesaing untuk mengurangkan persaingan, tanpa perlu bersekongkol, dan tidak tertakluk kepada pengawasan.
Pengawasan Ekonomi Digital Masih Belum Lengkap
Pindaan kali ini juga belum mewujudkan sistem pengawasan khusus ke atas platform digital dan syarikat teknologi gergasi.
Dr Ridoan menunjukkan, undang-undang persaingan tradisional sukar bertindak balas tepat pada masanya terhadap platform digital yang mengawal pintu masuk pengguna, data dan pasaran rangkaian.
EU, UK dan Jerman telah pun memperkenalkan sistem khusus untuk pasaran digital, bagi mencegah platform besar merugikan peniaga PKS, pembangun aplikasi dan pembekal perkhidmatan.
Walaupun pindaan ini mengiktiraf persekitaran perniagaan dan kemajuan teknologi kini sangat berbeza berbanding tahun 2010, namun alat pengawasan baharu untuk ekonomi platform masih belum diwujudkan.
Selain itu, selepas kuasa Suruhanjaya Persaingan diperluaskan, perlu juga wujud jaminan jelas untuk memastikan penguatkuasaan adalah berkadaran dan badan tersebut kekal bebas.
Dr Ridoan menyarankan agar Suruhanjaya mengeluarkan panduan jelas mengenai pengiraan denda, garis panduan pematuhan korporat dan ambang kesan minimum, agar PKS tidak menanggung risiko tidak perlu akibat kekaburan undang-undang.
Syarikat Perlu Bersedia Awal
Syarikat perlu mula menilai semula perjanjian pembekalan, pengedaran dan perkhidmatan, memperkukuh latihan Akta Persaingan bagi staf, serta meneliti semula cara berkomunikasi dengan pesaing dan persatuan industri.
Pada masa sama, mereka perlu mengambil perhatian terhadap garis panduan penguatkuasaan yang bakal dikeluarkan Suruhanjaya selepas undang-undang baharu dikuatkuasakan.
Dr Ridoan percaya pindaan ini adalah satu pembaharuan penting dan telah lama tertangguh, akan memastikan persaingan pasaran Malaysia lebih adil dan penguatkuasaan lebih berwibawa.
Walau bagaimanapun, beliau mengingatkan, hanya dengan memperkukuhkan kuasa penguatkuasaan belum cukup untuk membangun satu sistem persaingan yang lengkap.
Katanya: "Jika tiada kawalan penggabungan, Malaysia ibarat menjaga pintu depan tapi membiarkan pintu sisi terbuka; jika tiada alat pengawasan pasaran digital, kita masih memantau ekonomi tahun 2010, bukannya ekonomi tahun 2026."
Beliau menyimpulkan, walaupun pembaharuan kali ini sangat besar, sama ada pusingan seterusnya dapat mengisi kekurangan ini akan menentukan sama ada Malaysia dapat membina sistem pengawasan persaingan yang lebih mantap sebelum pasaran menjadi terlalu tertumpu dan sukar dipulihkan.
Rang undang-undang berkenaan masih perlu mendapat kelulusan Dewan Negara dan perkenan Yang di-Pertuan Agong sebelum dilaksanakan. Setelah dikuatkuasakan, ia akan memperkukuh kuasa penguatkuasaan Suruhanjaya Persaingan Malaysia (MyCC) secara besar-besaran, dan bermaksud syarikat-syarikat perlu memikul tanggungjawab pematuhan yang lebih tinggi.
Bagi syarikat, ini bermakna urusan perniagaan, amalan industri, serta hubungan dengan pesaing, pembekal dan pengedar akan tertakluk kepada pengawasan yang lebih ketat.
Dr Ridoan Karim, Pensyarah Kanan Jabatan Undang-Undang Perniagaan dan Percukaian, Sekolah Perniagaan Universiti Monash Malaysia ketika ditemubual oleh "BusinessToday" berkata: "Peraturan persaingan yang adil kini lebih ketat, sementara pengadil (badan pengawal selia) turut mempunyai kuasa penguatkuasaan yang lebih besar."
Skop Penguatkuasaan Diperluaskan, Kuasa Pengawasan Diperkukuh
Dr Ridoan menegaskan, salah satu perubahan paling penting kali ini ialah skop undang-undang yang diperluaskan daripada "aktiviti komersial" (commercial activity) kepada "aktiviti komersial atau ekonomi" (commercial or economic activity).
Walaupun perubahan ini sekadar pada frasa, namun definisi yang lebih luas bermakna persatuan industri, sebahagian organisasi bukan untung serta aktiviti lain yang mempunyai impak ekonomi signifikan kini boleh berada di bawah pengawasan Suruhanjaya Persaingan.
Selepas pindaan, badan pengawal selia juga tidak perlu lagi membezakan sama ada perjanjian anti-persaingan itu adalah perjanjian mendatar (antara pesaing) atau menegak (contohnya antara pembekal dan pengedar).
Pada masa akan datang, selagi sesuatu perjanjian secara serius menghalang, mengehad atau memesongkan persaingan di pasaran, ia boleh melanggar undang-undang.
Selain itu, Suruhanjaya Persaingan juga akan mendapat hak yang lebih luas untuk mendapatkan maklumat, termasuk meminta data daripada jabatan kerajaan dan badan berkanun.
Lembaga juga boleh mengeluarkan surat amaran selepas siasatan awal, serta melaksanakan langkah sementara sepanjang tempoh siasatan, misalnya mengarahkan syarikat menghentikan transaksi atau memberhentikan tindakan yang boleh menjejaskan persaingan.
Ini bermakna badan pengawal selia dapat campur tangan lebih awal sebelum kelakuan anti-persaingan menjejaskan pengguna atau syarikat lain dalam jangka panjang.
Penyelesaian Awal Boleh Kurangkan Denda
Undang-undang baharu memperkenalkan mekanisme penyelesaian, di mana syarikat yang mengakui kesalahan boleh mendapat potongan denda sehingga 40%.
Potongan ini juga boleh digabungkan dengan Program Kelonggaran sedia ada (Leniency Programme). Di bawah sistem sedia ada, peserta yang pertama mendedahkan kelakuan kartel layak mendapat potongan denda sehingga 100%.
Namun, pihak utama yang mengatur kartel serta memaksa syarikat lain turut serta akan menerima kadar potongan yang lebih rendah.
Dr Ridoan berpendapat, mekanisme ini selari dengan realiti perniagaan, dapat mengurangkan kos guaman, gangguan pengurusan serta risiko reputasi jangka panjang syarikat.
Oleh kerana siasatan persaingan biasanya mengambil masa dan kos yang tinggi, mekanisme penyelesaian yang formal membantu mempercepatkan penyelesaian kes sambil menggalakkan syarikat yang melanggar untuk memberi kerjasama.
Selain itu, identiti pelapor akan lebih dilindungi, malah mungkin menerima ganjaran kewangan, manakala peraturan kerahsiaan turut diperkukuh.
Mahkamah Tinggi Jadi Saluran Rayuan Baharu
Selepas pindaan, syarikat yang tidak berpuas hati dengan keputusan Tribunal Rayuan Persaingan boleh membuat rayuan tentang isu perundangan atau jumlah denda ke Mahkamah Tinggi.
Sebelum ini, keputusan tribunal adalah muktamad.
Dr Ridoan berpandangan, penambahan pengawasan kehakiman akan membantu mewujudkan preseden undang-undang persaingan yang lebih mantap dan boleh diramal, supaya syarikat jelas bagaimana undang-undang ditafsir dan dikuatkuasakan.
Beliau turut menekankan, penguatkuasaan persaingan yang lebih ketat bukan bermakna merugikan syarikat.
Sebenarnya, kartel, penyelewengan tender (Bid Rigging) serta penyalahgunaan kuasa pasaran merugikan syarikat yang beretika, manakala syarikat kurang berkecekapan boleh mengambil untung dengan berpakat menetapkan harga atau membahagi pasaran.
Oleh itu, badan pengawal selia yang berwibawa membantu mewujudkan persekitaran perniagaan yang lebih adil dan inovatif serta mengurangkan kenaikan harga pengguna.
Perbuatan anti-persaingan akan terus memberi kesan kepada harga barangan keperluan seperti makanan, pengangkutan dan perkhidmatan, maka langkah penguatkuasaan juga langkah penting untuk menurunkan kos sara hidup.
Kawalan Penggabungan Masih Tiada
Walaupun undang-undang baharu memperluaskan kuasa penguatkuasaan, kawalan penggabungan secara nasional masih belum dilaksanakan. Dr Ridoan berpendapat, ini adalah kekurangan terbesar pindaan kali ini.
Pada masa ini, Malaysia belum mempunyai sistem seragam secara nasional untuk mewajibkan syarikat melapor kepada Suruhanjaya Persaingan sebelum urus niaga penggabungan yang boleh menjejaskan persaingan ketara di pasaran dilaksanakan.
Kini hanya beberapa industri seperti penerbangan dan komunikasi mempunyai sistem pengawasan penggabungan khusus.
Ini bermakna, sesuatu pengambilalihan yang cukup untuk membentuk atau mengukuhkan kedudukan monopoli pasaran, boleh lengkap tanpa pemeriksaan persaingan.
Dr Ridoan menggambarkan: “Membanteras kartel dan penyalahgunaan kuasa pasaran seperti menangkap pencuri selepas kecurian berlaku; manakala kawalan penggabungan adalah seperti memasang kunci di pintu.”
Sebenarnya, sejak rundingan awam pada April 2022, Suruhanjaya Persaingan telah mencadangkan sistem kawalan penggabungan lengkap merangkumi: pelaporan wajib jika memenuhi ambang tertentu, larangan penggabungan yang menjejaskan persaingan serius, transaksi tidak boleh diselesaikan sebelum diluluskan, tempoh kajian selama 120 hari, dan penalti maksimum sebanyak 10% daripada perolehan global syarikat.
Dr Ridoan menjelaskan, Akta 2026 bukan menangguhkan pelaksanaan, sebaliknya satu sistem yang telah direka siap "disimpan di rak".
Pada masa ini, Singapura, Australia, Jepun, EU, UK dan negara ASEAN seperti Indonesia, Filipina, Thailand serta Vietnam telah pun mempunyai sistem pengawasan penggabungan.
Tanpa kawalan penggabungan, syarikat lebih mudah membeli pesaing untuk mengurangkan persaingan, tanpa perlu bersekongkol, dan tidak tertakluk kepada pengawasan.
Pengawasan Ekonomi Digital Masih Belum Lengkap
Pindaan kali ini juga belum mewujudkan sistem pengawasan khusus ke atas platform digital dan syarikat teknologi gergasi.
Dr Ridoan menunjukkan, undang-undang persaingan tradisional sukar bertindak balas tepat pada masanya terhadap platform digital yang mengawal pintu masuk pengguna, data dan pasaran rangkaian.
EU, UK dan Jerman telah pun memperkenalkan sistem khusus untuk pasaran digital, bagi mencegah platform besar merugikan peniaga PKS, pembangun aplikasi dan pembekal perkhidmatan.
Walaupun pindaan ini mengiktiraf persekitaran perniagaan dan kemajuan teknologi kini sangat berbeza berbanding tahun 2010, namun alat pengawasan baharu untuk ekonomi platform masih belum diwujudkan.
Selain itu, selepas kuasa Suruhanjaya Persaingan diperluaskan, perlu juga wujud jaminan jelas untuk memastikan penguatkuasaan adalah berkadaran dan badan tersebut kekal bebas.
Dr Ridoan menyarankan agar Suruhanjaya mengeluarkan panduan jelas mengenai pengiraan denda, garis panduan pematuhan korporat dan ambang kesan minimum, agar PKS tidak menanggung risiko tidak perlu akibat kekaburan undang-undang.
Syarikat Perlu Bersedia Awal
Syarikat perlu mula menilai semula perjanjian pembekalan, pengedaran dan perkhidmatan, memperkukuh latihan Akta Persaingan bagi staf, serta meneliti semula cara berkomunikasi dengan pesaing dan persatuan industri.
Pada masa sama, mereka perlu mengambil perhatian terhadap garis panduan penguatkuasaan yang bakal dikeluarkan Suruhanjaya selepas undang-undang baharu dikuatkuasakan.
Dr Ridoan percaya pindaan ini adalah satu pembaharuan penting dan telah lama tertangguh, akan memastikan persaingan pasaran Malaysia lebih adil dan penguatkuasaan lebih berwibawa.
Walau bagaimanapun, beliau mengingatkan, hanya dengan memperkukuhkan kuasa penguatkuasaan belum cukup untuk membangun satu sistem persaingan yang lengkap.
Katanya: "Jika tiada kawalan penggabungan, Malaysia ibarat menjaga pintu depan tapi membiarkan pintu sisi terbuka; jika tiada alat pengawasan pasaran digital, kita masih memantau ekonomi tahun 2010, bukannya ekonomi tahun 2026."
Beliau menyimpulkan, walaupun pembaharuan kali ini sangat besar, sama ada pusingan seterusnya dapat mengisi kekurangan ini akan menentukan sama ada Malaysia dapat membina sistem pengawasan persaingan yang lebih mantap sebelum pasaran menjadi terlalu tertumpu dan sukar dipulihkan.